Гэрээ шударга бол ашиг шударга: томоохон ордын гэрээг бусад улс хэрхэн байгуулсан бэ

Оюу толгой: хувь эзэмшсэн ч ногдол ашиггүй

Оюу толгойн гэрээ Монгол Улсад хувь эзэмшил олгосон ч мөнгөн урсгалыг хойшлуулсан. Төр хувиа өөрийн хөрөнгөөр биш, бусдаас авсан зээлээр санхүүжүүлсэн тул уурхайн ашиг эхлээд тэр зээлийг төлөхөд зарцуулагддаг.

Үзүүлэлт	Байдал
Хөрөнгө оруулалтын гэрээ	2009 оны 10-р сард байгуулсан; эхний хугацаа 30 жил, дараа нь төрийн хувь 50% хүртэл нэмэгдэж болно; төрийн 34% хувь хэзээ ч шингэрэхгүй (Оюу толгой)
Төрийн хувийн санхүүжилт	Төрийн ногдох зардлыг хамтрагч санхүүжүүлж, Монгол Улс өртэй болдог; өрийг төрөөс шууд биш, уурхайн мөнгөн урсгалаас хүүтэй нь төлнө; өр төлөгдсөний дараа л ногдол ашиг олгогдоно (Оюу толгой)
Эзэмшил	Rio Tinto 66%, Эрдэнэс Оюу толгой 34% (Rio Tinto 20-F)
2022 оны тохиролцоо	Монгол Улсын 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг тэглэсэн: 1.4 тэрбум хөрөнгө оруулалт, 1 тэрбум хуримтлагдсан хүү (NS Energy)
Татвар, төлбөр	2010 оноос хойш татвар, роялти, бусад төлбөрөөр 6.1 тэрбум ам.доллар орчим төлсөн (GeoConversation)
Ногдол ашиг	Анх 2017 онд хүлээгдэж байсан; одоогийн хамгийн бодит тооцоо 2037 он (GeoConversation)
2026 оны шинэ нөхцөл	Үлдсэн зээлийн хүүг 2.5 нэгжээр бууруулсан (GeoConversation); зээлийн хүүг 7 жил тутамд биш, 3 жил тутамд хянах болсон (Arctus)
Ашгийн хуваарилалт	Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн мэдэгдлээр гэрээгээр зорьсон 53%-ийн оронд 17 жилд 25–31%-ийг л авсан, голчлон татвараар (Arctus)
Гэрээний ил тод байдал	2019 онд 162 гэрээг нийтэлсэн ч төв засгийн газрын ихэнх гэрээ нууц хэвээр байсан (NRGI)

Гол асуудал. Хувь эзэмшил нь өөрөө ашиг биш. Төрийн хувийг зээлээр санхүүжүүлбэл төсөл томрох, хугацаа хойшлох бүрт өр өсч, ногдол ашиг холддог. Оюу толгойд төслийн зардал 5.3-аас 6.75 тэрбум ам.доллар болж, үйлдвэрлэл бараг хоёр жил хоцорсон (GeoConversation).

Танзани: үнэгүй хувь ба 50/50 хуваарилалт

Танзани 2019 онд олон жилийн маргааныг шийдэхдээ төрийн хувийг зээлгүй, үнэгүй авч, нийт эдийн засгийн ашгийг тэнцүү хуваахыг тоогоор тохиролцсон.

Бүлэг	Танзани юу хийсэн бэ
4. Маргааныг шийдсэн гэрээ	2019 оны 10-р сарын 20: Barrick татвар болон бусад бүх маргааныг шийдэхэд 300 сая ам.доллар төлөхөөр тохиролцсон (Barrick)
3. Төрийн хувь	Булянхулу, Норт Мара, Бузваги уурхай тус бүрт төр 16%-ийн үнэгүй хувь (free carried) эзэмшинэ (Barrick)
7. Ашгийн хуваарилалт	Эдийн засгийн ашгийг 50/50 хуваана: төрийн хэсэгт татвар, роялти, хураамж, хувьцааны ногдол ашиг бүгд орно; жил бүрийн тулгалтаар 50/50-ийг барина (Barrick)
5. Компанийн бүтэц	Шинэ Twiga Minerals компани гурван уурхайг удирдаж, төрд үйл ажиллагааны шийдвэрт бүрэн харагдах байдал, оролцоо олгоно (Barrick)
12. Маргаан шийдвэрлэх	Африкт төвлөрсөн олон улсын маргаан шийдвэрлэх журам тохирсон; баяжмалын экспортын хоригийг цуцалсан (Barrick)
8. Дотоодын оролцоо	Ажилтнуудын 96% танзани иргэн, 49% нь уурхайн ойролцоох иргэд; худалдан авалтын 90 гаруй хувь танзани нийлүүлэгчээс (Barrick)
Үр дүн	2019 оноос хойш Танзанийн эдийн засагт 4.79 тэрбум ам.доллар оруулсан, үүнээс 558 сая нь 2025 оны эхний хагаст (Barrick)

Монголд хуулбарлаж болох зүйл

• Төрийн хувийг зээлээр биш, үнэгүй (carried) хувиар авах. Ингэвэл өр хуримтлагдаж ногдол ашиг холдох эрсдэлгүй.
• Хувь эзэмшлийн оронд нийт ашгийн хуваарилалтыг (татвар + роялти + ногдол ашиг) тоогоор тохиролцох.
• Хуваарилалтыг жил бүр тулгаж, зөрүүг дараа жилд нь засах механизм. Оюу толгойн 53%-ийн зорилтыг ингэж хэмжиж болно.

Шууд шилжихгүй зүйл

• Танзанийн тохиролцоо экспортын хориг, уурхай хаагдах зэрэг хурц маргааны дараа гарсан; ийм зам хөрөнгө оруулагчийн итгэлд өндөр өртөгтэй.
• Энэ нь уурхайнуудыг Acacia-аас Barrick хүлээн авч, хоёр тал шинээр эхлэх боломж гарсан үед хийгдсэн.

Индонез: 51% ба боловсруулалтын нөхцөл

Индонез хуучин гэрээгээ сунгахын оронд хувь эзэмшлээ худалдаж авч, тусгай зөвшөөрлийн дэглэмд шилжүүлж, сунгалтыг дотоодод боловсруулах нөхцөлтэй холбосон.

Бүлэг	Индонез юу хийсэн бэ
3. Төрийн хувь	2018 оны 12-р сарын 21: төрийн Inalum компани Freeport-McMoRan, Rio Tinto-д 3.85 тэрбум ам.доллар төлж, PT Freeport Indonesia-д эзэмших хувиа 9.36%-иас 51.23% болгосон (ЭБЭЯ)
7. Бүс нутгийн хувь	51.23%-ийн 10% нь Папуа мужид; хувийг нь худалдаж авахад Inalum мужийн компанид 819 сая ам.долларын зээл олгож, ногдол ашгаас төлүүлдэг (ЭБЭЯ)
1, 4. Гэрээ → тусгай зөвшөөрөл	1967 оноос хойшх "Ажлын гэрээ"-г (Contract of Work) IUPK тусгай зөвшөөрлөөр сольж, 2 × 10 жилээр 2041 он хүртэл сунгасан (ЭБЭЯ)
8. Дотоод боловсруулалт	5 жилийн дотор хайлуулах үйлдвэр барих үүрэг (ЭБЭЯ); Гресик дэх Маньяр үйлдвэрийн барилга 2024 оны 6-р сард үндсэндээ дуусч, туршилтын ажиллагаа эхэлсэн (Freeport)
3. Цаашдын хувь	2041 оноос цааш сунгавал төрийн хувийг 61% болгох төлөвлөгөөтэй (Indonesia Business Post)
Үр дүн	Төсөвт 2025 онд 4.3 тэрбум ам.доллар орсон; 2026 онд Grasberg уурхайн нуралтаас болж 2.6 тэрбум болж буурах, 2027 онд 4.7 тэрбум (үүнээс 1.9 тэрбум ногдол ашиг) болох төлөвтэй (Investortrust)

Монголд хуулбарлаж болох зүйл

• Сунгалт, шинэ зөвшөөрлийг дотоод боловсруулалт (хайлуулах, баяжуулах) зэрэг тодорхой хугацаатай үүрэгтэй холбох.
• Ордын бүс нутагт (аймаг, сум) тусдаа хувь олгож, ногдол ашгаас санхүүжүүлэх.

Шууд шилжихгүй зүйл

• Индонез 51%-ийн төлөө 3.85 тэрбум ам.доллар бэлнээр төлсөн; Монгол Улсад ийм хэмжээний хөрөнгө байхгүй бол зээлээр авах нь Оюу толгойн алдааг давтана.
• Хайлуулах үйлдвэр өндөр өртөгтэй; Монголд эрчим хүч, ус, тээврийн нөхцөлийг урьдчилан тооцох шаардлагатай.

Баруун Австрали: парламентаар батлагдсан, ил гэрээ

Баруун Австрали томоохон уурхай, боловсруулах үйлдвэрийн гэрээ бүрийг тусгай хуулиар баталдаг тул гэрээний эх нь хуулийн сан дээр хэн бүхэнд нээлттэй.

Бүлэг	Баруун Австрали юу хийдэг вэ
4. Гэрээг хуулиар батлах	Засгийн газар 64 "Төрийн гэрээ" (State Agreement) удирддаг бөгөөд тус бүр нь парламентын тусгай хуулиар (Agreement Act) хүчин төгөлдөр болдог; 16 салбарт: төмрийн хүдэр, алт, зэс, никель, нүүрс, хий гэх мэт (WA Government)
10. Ил тод байдал	Гэрээний бүрэн эх хуулийн санд нийтлэгддэг; жишээ нь 1992 оны Hope Downs төмрийн хүдрийн гэрээ (WA Legislation)
Түүх	Анхны гэрээнүүд 1960-аад оноос: Hamersley Range (1963), Mount Newman (1964), Robe River (1964) (WA Government)

Монголд хуулбарлаж болох зүйл

• Стратегийн ордын гэрээг УИХ-аар хууль болгон баталж, эхийг нь бүрэн нийтлэх. Хөрөнгө оруулагчид тогтвортой байдал, иргэдэд хяналт хоёуланг өгнө.
• ОҮИТБС-ийн шаардлагаар 2021 оны 1-р сарын 1-нээс хойш байгуулсан, өөрчилсөн бүх гэрээг нийтлэх ёстой (NRGI); үүнийг бүрэн хэрэгжүүлэх.

Шууд шилжихгүй зүйл

• Хуулиар батлагдсан гэрээг өөрчлөхөд дахин хууль шаардлагатай; Монгол Улсад гэрээ олон удаа маргаантай байсан тул эхлээд нөхцөлийг сайтар боловсруулах хэрэгтэй.

Ботсвана: борлуулалтын эрх

Ботсвана хувь эзэмшлээс гадна бүтээгдэхүүнээ өөрөө худалдах эрхийг хэлэлцээрийн гол сэдэв болгож, 2025 оны гэрээгээр төрийн компанид ногдох борлуулалтыг 25%-иас 10 жилд 50% болгосон. Дэлгэрэнгүйг Ботсванагийн профайл-аас үзнэ үү.

Харьцуулсан хүснэгт

Гурван асуултаар харьцуулахад Монгол Улсын хамгийн том зөрүү нь төрийн хувийг зээлээр санхүүжүүлсэн, ашгийн хуваарилалтыг тулгах механизмгүй байгаад байна.

Асуулт	Танзани	Индонез	Баруун Австрали	Ботсвана	Монгол (Оюу толгой)
Төрийн хувь хэрхэн олгогдсон	16% үнэгүй	51.23%, 3.85 тэрбум $ бэлнээр	Шууд хувьгүй	Debswana 50%	34%, зээлээр
Ашгийн хуваарилалтын тоон зорилт	50/50, жил бүр тулгана	Тоон зорилт тодорхойгүй	—	Борлуулалтын 50% хүртэл	53% зорилт, 25–31% бодит
Гэрээг хэрхэн баталгаажуулсан	Засгийн газартай тохиролцоо	Тусгай зөвшөөрөл (IUPK)	Парламентын хууль, нийтэд ил	Засгийн газартай тохиролцоо	Хөрөнгө оруулалтын гэрээ
Дотоодын нөхцөл	96% дотоод ажилтан, 90%+ дотоод нийлүүлэлт	Хайлуулах үйлдвэр	—	Төрөлжүүлэх сан	—

Эх сурвалжийг улс бүрийн хэсэгт.

Монголд хэрэгжүүлэх замнал

Үе шат	Арга хэмжээ	Загвар	Хариуцагч
1. Ил тод болгох (0–12 сар)	Оюу толгойд 53%-ийн хуваарилалтыг жил бүр тооцож, нийтэд мэдээлэх	Танзани	Сангийн яам, Эрдэнэс Оюу толгой
	2021 оноос хойшх бүх ашигт малтмалын гэрээг бүрэн, засваргүй нийтлэх	Баруун Австрали, ОҮИТБС	Уул уурхайн яам
2. Шинэ ордын стандарт (1–3 жил)	Стратегийн шинэ ордод төрийн хувийг зээлээр биш үнэгүй хувиар, нийт ашгийн хуваарилалтыг тоогоор, жил бүрийн тулгалттай тогтоох	Танзани	УИХ, Засгийн газар
	Стратегийн ордын гэрээг УИХ-аар хууль болгон батлах	Баруун Австрали	УИХ
3. Сунгалт, нэмүү өртөг (3–5 жил)	Тусгай зөвшөөрлийн сунгалтыг дотоод боловсруулалт, нийлүүлэгч, ажиллах хүчний тоон үүрэгтэй холбох	Индонез, Танзани	Уул уурхайн яам
	Ордын аймаг, суманд тусдаа хувь эсвэл орлогын хэсэг олгох	Индонез	УИХ

Энэ замнал нь бодлогын санал бөгөөд хууль зүйн дүгнэлт биш; үе шат бүрийг хуульч, санхүүч, гэрээний мэргэжилтнүүдтэй нарийвчилж хэлэлцэх шаардлагатай.

Эх сурвалж

Монгол

• Оюу толгой — Хөрөнгө оруулалтын гэрээ ба Хувь эзэмшигчдийн гэрээ: асуулт, хариулт
• Rio Tinto 20-F 2025
• NS Energy — 2022 оны Оюу толгойн тохиролцоо
• GeoConversation — Оюу толгой Монголд ногдол ашиг төлөөгүй хэвээр (2026.07.15)
• Arctus Analytics — Оюу толгойн шинэ санхүүгийн нөхцөл (2026.07.02)
• NRGI — Монгол Улс гэрээгээ нийтлэх амлалтаа баталгаажуулав (2019)

Танзани

• Barrick — Twiga Minerals-ийг байгуулав (2019.10.20)
• Barrick — Twiga түншлэлийн таван жил (2025.07.07)

Индонез

• Индонезийн Эрчим хүч, эрдэс баялгийн яам — Freeport-ын хувь шилжүүлэлт дууслаа (2018.12.21)
• Freeport — Маньяр хайлуулах үйлдвэрийн туршилтын ажиллагаа (2024.07.02)
• Indonesia Business Post — төрийн хувийг 61% болгох төлөвлөгөө (2023)
• Investortrust — Freeport-ын төсөвт төлөх төлбөр (2026.07.15)

Баруун Австрали

• Баруун Австралийн засгийн газар — Төрийн гэрээнүүдийн жагсаалт
• WA Legislation — Iron Ore (Hope Downs) Agreement Act 1992